Margaret Atwood: Biografia, życie, najważniejsze dzieła i styl literacki

 


WCZESNE ŻYCIE MARGARET ATWOOD

Margaret Atwood, jedna z najwybitniejszych współczesnych pisarek kanadyjskich, wymieniana w ostatnich latach jako stała pretendentka do Literackiej Nagrody Nobla, urodziła się 18 listopada 1939 roku w stolicy Kanady, Ottawie, w prowincji Ontario, u progu wybuchu II wojny światowej. Była drugim z trojga dzieci entomologa Carla Edmunda Atwooda oraz dietetyczki i byłej nauczycielki Margaret Dorothy Killam. Jej matka pochodziła z Nowej Szkocji. Naukowa działalność ojca ukształtowała wykształcone, praktyczne i głęboko szanujące przyrodę środowisko rodzinne, w którym dobra materialne nigdy nie były na pierwszym miejscu; za największe wartości uznawano tam ciekawość świata, książki oraz umiejętność przetrwania w każdych warunkach.
 
Ze względu na specyfikę pracy ojca, związaną z badaniami nad owadami leśnymi, dzieciństwo Margaret było całkowicie nietypowe jak na tamte czasy. Przez większą część roku – od wczesnej wiosny do późnej jesieni – rodzina mieszkała w odległych, dzikich rejonach północnego Quebecu i Ontario. Mała Margaret dorastała bez telewizji, radia, kin, elektryczności czy bieżącej wody, otoczona gęstymi lasami, jeziorami i prowadzonymi przez ojca laboratoriami naukowymi pod gołym niebem. Ten odizolowany styl życia zrodził niezwykle żywą wyobraźnię, ponieważ główną rozrywką dla niej i jej starszego brata stało się czytanie, rysowanie, tworzenie własnych teatrzyków kukiełkowych oraz wymyślanie historii o fikcyjnych światach podczas długich wieczorów przy lampie naftowej.
 
To koczownicze życie na łonie natury silnie wpłynęło na jej formalną edukację – do dwunastego roku życia Margaret nie uczęszczała do szkoły w pełnym wymiarze godzin. Lekcji w leśnych chatach udzielała jej matka, a w ławce oficjalnej szkoły dziewczynka zasiadała jedynie w krótkich miesiącach zimowych, kiedy rodzina wracała do miasta. Pomimo nieregularnej nauki, była nienasyconą czytelniczką: pochłaniała książki historyczne, baśnie braci Grimm, kanadyjskie opowieści o zwierzętach, a nawet popularne wówczas komiksy. Gdy w 1946 roku rodzina ostatecznie osiedliła się na stałe w Toronto, Margaret musiała przystosować się do tradycyjnego miejskiego środowiska szkolnego w dzielnicy Leaside. Czula się tam nieco jak outsiderka, obserwując osobliwe rytuały społeczne mieszkańców miasta z dystansu – bardzo podobnie, jak jej ojciec obserwował owady.
 
W okresie nastoletnim Margaret stała się aktywną członkinią ruchu Girl Guides (skautek), a czas ten po latach powrócił w ironicznej formie w jej twórczości. W skautingu rozwijała swoje umiejętności przetrwania w głuszy, uczyła się wiązania węzłów i rozpalania ognisk, co jeszcze bardziej umocniło jej niezależność. W szkole średniej jej zainteresowania były niezwykle wszechstronne – od prowadzenia domu i szycia (co dla dziewcząt było wówczas obowiązkowe) po literaturę piękną i teatr. W 1956 roku, mając szesnaście lat, spacerując po szkolnym boisku do piłki nożnej, doznała nagłego objawienia i zrozumiała, że jedyną rzeczą, jaką chce robić w życiu, jest pisanie – choć wcześniej poważnie rozważała karierę botaniczki lub zawodowej krawcowej.
 
Od tego momentu całe jej życie zostało podporządkowane intelektualnemu przygotowaniu. W 1957 roku rozpoczęła studia z zakresu literatury angielskiej w Victoria College na Uniwersytecie w Toronto, gdzie jej mentorami zostali wybitni kanadyjscy myśliciele, tacy jak Northrop Frye. Na uniwersytecie prowadziła intensywne życie akademickie: pisała artykuły i wiersze do czasopism studenckich, działała w uniwersyteckiej trupie teatralnej, a także sama projektowała plakaty i ilustracje. Po ukończeniu studiów w Toronto z wyróżnieniem, zdobyła prestiżowe stypendium Woodrowa Wilsona i przeniosła się do USA, gdzie w 1962 roku uzyskała tytuł magistra w Radcliffe College (żeńskim segmencie Uniwersytetu Harvarda) i kontynuowała studia doktoranckie. Była wówczas młodą, wszechstronnie wykształconą kobietą żyjącą wśród książek, akademickich debat i rękopisów poetyckich, stojącą na progu świata, w którym wkrótce miały ukazać się jej pierwsze własne książki.
 
KARIERA LITERACKA I PÓŹNIEJSZE ŻYCIE MARGARET ATWOOD

Droga literacka Margaret Atwood na poziomie profesjonalnym rozpoczęła się jeszcze podczas studiów na Uniwersytecie Harvarda, kiedy to w 1961 roku na własny koszt, przy użyciu ręcznej prasy, wydała niewielki tomik poezji zatytułowany The Circle Game. Książka spotkała się z nieoczekiwanie dużym uznaniem i w 1966 roku przyniosła jej prestiżową kanadyjską nagrodę Governor General’s Award – było to niewiarygodne osiągnięcie jak na tak młodą autorkę. Niedługo potem, w 1969 roku, ukazała się jej pierwsza powieść Kobieta do zjedzenia, w której przez ironiczny pryzmat młodej kobiety tracącej zdolność jedzenia poddano analizie społeczeństwo konsumpcyjne oraz rolę kobiety w tym świecie. Krytycy natychmiast dostrzegli unikalny głos Atwood – cięty, obserwacyjny, niezwykle intelektualny i potrafiący dostrzec głębsze prądy psychologiczne i społeczne w codzienności. Szybko stała się jedną z pierwszych kanadyjskich pisarek, które zdobyły poważne międzynarodowe uznanie, a jej wczesną prozę oceniano jako odważny impuls do sformowania niezależnej kanadyjskiej tożsamości literackiej.
 
W tym pełnym sukcesów okresie twórczym zmieniło się również życie prywatne pisarki. W 1968 roku wyszła za mąż za amerykańskiego pisarza Jima Polka, jednak związek ten nie przetrwał próby czasu i zakończył się rozwodem w 1973 roku. Wkrótce potem Margaret poznała prawdziwą miłość swojego życia – kanadyjskiego powieściopisarza Graeme'a Gibsona, z którym przeżyła ponad cztery dekady aż do jego śmierci w 2019 roku. W 1976 roku parze urodziła się córka Eleanor Jess Atwood Gibson, która pozostała jedynym dzieckiem pisarki. Rodzina ta stanowiła partnerstwo zarówno prywatne, jak i twórcze – wspólnie z Gibsonem Atwood aktywnie działała w kanadyjskim życiu kulturalnym, walcząc o prawa pisarzy oraz ochronę środowiska. Obecnie Margaret cieszy się już nie tylko sukcesami córki, ale i wnukami, a swoją codzienność spędza w Toronto, w tym samym domu, który przez dziesięciolecia dzieliła z mężem, choć wciąż aktywnie podróżuje po świecie jako jedna z najbardziej wpływowych publicznych intelektualistek.
 
Najsłynniejsze dzieło Atwood, dystopijna powieść Opowieść podręcznej, powstało w połowie lat 80. XX wieku, gdy pisarka mieszkała w Berlinie Zachodnim, który w tamtym czasie wciąż był przedzielony złowrogim Murem Berlińskim. Ta atmosfera totalitaryzmu, połączona z rosnącym w siłę religijnym radykalizmem prawicowym w USA, zainspirowała ją do stworzenia przerażającej wizji Republiki Gilead. Pisząc tę książkę, Margaret narzuciła sobie surową zasadę, o której sama wielokrotnie wspominała: nie umieszczać w powieści żadnego okrucieństwa, mechanizmu kontroli ani technologii, które nie wydarzyłyby się już w rzeczywistości w jakimś miejscu na świecie na przestrzeni historii. Oparła się na purytańskiej historii siedemnastowiecznej Nowej Anglii, praktykach reżimu nazistowskiego, polityce demograficznej Ceaușescu w Rumunii oraz doświadczeniach niewolnictwa w USA. Sama autorka podkreśla, że powieść ta nie jest przepowiednią na przyszłość, lecz raczej ostrzeżeniem przed tym, co dzieje się, gdy społeczeństwo w zamian za bezpieczeństwo lub iluzje ideologiczne dobrowolnie rezygnuje ze swoich wolności.
 
Oprócz tego arcydzieła, w trakcie swojej długiej kariery Atwood opublikowała ponad siedemdziesiąt książek, w tym powieści, tomy poezji, eseje, literaturę dziecięcą oraz powieści graficzne. Do jej najbardziej znanych dzieł prozatorskich należą historyczno-psychologiczna powieść Ślepy zabójca, za którą w 2000 roku otrzymała swoją pierwszą Nagrodę Bookera, oraz dystopijna trylogia MaddAddam, rozpoczynająca się od tomu Oryks i Derkacz, badająca genetycznie zmodyfikowany świat po katastrofie ekologicznej. W 2019 roku, ponad trzy dekady po pierwszej części, wydała kontynuację Opowieści podręcznej pod tytułem Testamenty, która ponownie przyniosła jej Nagrodę Bookera i pobiła wszelkie rekordy popularności. Jej poezja, jak choćby tomy Power Politics czy Morning in the Burned House, charakteryzuje się równie ostrym, precyzyjnym stylem jak proza, w którym osobiste traumy przeplatają się z politycznymi realiami.
 
Cechy i główne tematy prozy oraz poezji Atwood pozostają uderzająco spójne. W centrum jej twórczości niezmiennie znajduje się analiza struktur władzy – czy to kontroli państwa nad jednostką, dynamiki relacji między mężczyzną a kobietą, czy też destrukcyjnego zachowania człowieka wobec natury. Jej styl definiuje głęboka ironia, satyra, bezkompromisowy realizm oraz dekonstrukcja motywów mitologicznych, w ramach której stare baśnie lub opowieści biblijne są przekładane na język współczesnych problemów. Często rezygnuje z tradycyjnych szczęśliwych zakończeń, pozostawiając czytelników z moralnymi pytaniami i niewygodnym poczuciem prawdy. Jako literatka wywarła gigantyczny wpływ na kilka pokoleń pisarzy na całym świecie, zwłaszcza w gatunkach speculative fiction i literatury feministycznej, dowodząc, że literatura wysoka może z powodzeniem operować elementami kultury popularnej, nie tracąc przy tym swojej intelektualnej głębi.
 
Mówiąc o swoim procesie pisarskim i stosunku do pracy, Margaret prezentuje pragmatyczną i niemal rzemieślniczą postawę, odrzucając wszelkie romantyczne iluzje na temat mistycznego natchnienia. Wielokrotnie podkreślała, że pisanie to ciężka, codzienna praca, która wymaga dyscypliny i siedzenia przy biurku nawet wtedy, gdy człowiek nie ma na to ochoty; najlepszymi miejscami do tworzenia są dla niej często samoloty lub pokoje hotelowe, gdzie nikt nie zakłóca jej samotności. Żartuje, że pisarz to po prostu człowiek, który zapisuje to, co widzi wokół siebie, podczas gdy inni po prostu przechodzą obok. Jej filozofia życiowa opiera się na nieustannej ciekawości i odmowie poddania się cynizmowi – pomimo mrocznych scenariuszy kreślonych w swoich powieściach, autorka uważa się za optymistkę wierzącą, że ludzkość ma moc skorygowania swojego kursu, jeśli w porę dostrzeże swoje błędy.
 
Poglądy polityczne Atwood są ściśle powiązane z jej twórczością, jednak pisarka rygorystycznie unika dawania się zaszufladkować w ciasnych ramkach ideologicznych. Choć na całym świecie uchodzi za ikonę feminizmu, sama autorka często woli termin „humanistka” i podkreśla, że jej celem nie jest przedstawianie kobiet jako nieskazitelnych ofiar, a mężczyzn jako jednoznacznych złoczyńców, ponieważ jednostki obu płci są zdolne do czynienia zarówno wielkiego dobra, jak i wielkiego zła. Jest żarliwą ekolożką i należała do pierwszych osób w Kanadzie, które publicznie głośno mówiły o zagrożeniu zmianami klimatycznymi i kolapsem ekologicznym, który postrzega jako największe wyzwanie dla przetrwania naszego gatunku. W polityce broni wolności słowa, praw człowieka i stanowczo sprzeciwia się wszelkim formom cenzury czy autorytaryzmu, bez względu na to, z której strony spektrum politycznego – lewej czy prawej – one pochodzą.
 
Do mniej znanych faktów o Atwood należy jej niesamowita ciekawość technologiczna i innowacyjność. W 2004 roku wymyśliła i pomogła opracować urządzenie o nazwie „LongPen” – technologię pozwalającą autorom podpisywać książki na odległość z dowolnego miejsca na świecie za pomocą tabletu i zrobotyzowanego pióra po drugiej stronie oceanu, co zmniejsza potrzebę wycieńczających tras promocyjnych. Ponadto Margaret jest pasjonatką obserwacji ptaków; wraz ze swoim zmarłym mężem należała do różnych towarzystw ornitologicznych i do dziś potrafi spędzać godziny w lesie z lornetką w ręku. Niewielu wie również, że jest zapaloną dziewiarką, a w młodości sama szyła swoje ubrania, co wyjaśnia, dlaczego opisy strojów i struktur tkanin w jej książkach są zawsze tak precyzyjne i plastyczne.
 
W ciągu swojego życia autorka ta zdobyła niemal wszystkie możliwe wyróżnienia literackie, z wyjątkiem Nagrody Nobla, na którą jej fani liczą każdego roku. Oprócz dwóch wspomnianych Nagród Bookera została uhonorowana m.in. Nagrodą Franza Kafki, Nagrodą Księżnej Asturii, Pokojową Nagrodą Księgarzy Niemieckich oraz jest Towarzyszem Orderu Kanady. Pomimo tych wszystkich laurów i czcigodnego wieku, Atwood pozostaje jedną z najaktywniejszych użytkowniczek mediów społecznościowych, gdzie codziennie komentuje wydarzenia na świecie, dzieli się artykułami i rozmawia ze swoimi czytelnikami, demonstrując żywego, buntowniczego ducha, który niegdyś wziął swój początek głęboko w kanadyjskiej głuszy.
 
ULUBIENI PISARZE MARGARET ATWOOD I ICH DZIEŁA

Gust literacki Margaret Atwood oraz jej własny styl pisarski zostały silnie ukształtowane przez różnorodną literaturę klasyczną oraz dzieła XX wieku, do których często odwołuje się w swoich esejach i wywiadach. Jedną z najważniejszych figur na jej liście lektur jest George Orwell, którego kultowa powieść Rok 1984 wywarła na nią fundamentalny wpływ, zanim jeszcze pisarka przystąpiła do pracy nad Opowieścią podręcznej. Atwood wielokrotnie podziwiała zdolność Orwella do stworzenia przerażająco realistycznego totalitarnego świata opartego na prawdziwych obserwacjach historycznych, a nie na czystej fantazji. Do tej tradycji dystopijnej często zalicza również Aldousa Huxleya i jego dzieło Nowy wspaniały świat, które ceni za trafną satyrę na ztechnicyzowane społeczeństwo konsumpcyjne.
 
Kolejnym filarem inspiracji pisarki, towarzyszącym jej od czasów dzieciństwa w leśnych chatach, są baśnie braci Grimm. Atwood postrzega te dzieła nie jako przesłodzone powiastki dla dzieci, lecz jako głębokie, bywa że okrutne mity psychologiczne, które poruszają elementarne ludzkie lęki, transformacje i przetrwanie. Struktura oraz mroczna atmosfera baśni są wyraźnie wyczuwalne w wielu jej własnych powieściach. Mówiąc o klasykach XIX wieku, wyróżnia siostry Brontë, w szczególności Dziwne losy Jane Eyre Charlotte Brontë, a także Mary Shelley z jej wizjonerskim dziełem Frankenstein, które uważa za jeden z pierwszych prawdziwych przykładów literatury science-fiction, kwestionujący odpowiedzialność człowieka wobec własnych stworzeń.
 
W kontekście literatury bardziej współczesnej Atwood niezwykle ceni amerykańską autorkę Alice Walker i jej mocną powieść Kolor purpury, która imponuje jej bezkompromisowym przedstawieniem kobiecego doświadczenia i problemów rasowych. Ogromnym szacunkiem darzy również swoją rodaczkę, kanadyjską mistrzynię opowiadania Alice Munro, której dar odsłaniania najgłębszych otchłani ludzkiej duszy w codziennych, zwyczajnych sytuacjach uważa za niedościgniony. Horyzont czytelniczy Atwood obejmuje również takich autorów jak twórca science-fiction Ray Bradbury czy badacz mitologii Robert Graves, których prace pomogły jej zrozumieć, jak archetypy i wizje przyszłości mogą być wykorzystywane do analizy politycznych i społecznych kryzysów współczesnego świata.
 
JAK MARGARET ATWOOD OCENIA WŁASNĄ TWÓRCZOŚĆ

Margaret Atwood w trakcie swojej długiej kariery była wielokrotnie pytana o to, które ze swoich własnych dzieł uważa za najlepsze lub najbardziej warte uwagi, jednak jej podejście do tej kwestii jest niezwykle pragmatyczne i niemal odrobinę macierzyńskie. Autorka często żartuje, że pytanie pisarza o ulubioną książkę jest tym samym, co proszenie rodziców o wybranie ukochanego dziecka – każda książka wymagała określonego etapu życia, ogromnego wysiłku i posiada swoje własne, unikalne miejsce w jej pamięci. Niemniej jednak w swoich wywiadach i esejach wyróżnia niektóre dzieła jako wyjątkowo trudne wyzwania lub osobiście znaczące punkty zwrotne.
 
Jednym z takich dzieł, które sama uznaje za niezwykle wartościowe i skomplikowane technicznie, jest powieść Ślepy zabójca. Atwood dawała do zrozumienia, że struktura tej książki – opowieść w opowieści, przeplatana fikcyjnymi artykułami prasowymi i science-fiction – wymagała od niej najwyższego kunsztu rzemieślniczego i koncentracji. Fakt, że powieść ta przyniosła jej pierwszą Nagrodę Bookera i spotkała się z ogromnym uznaniem krytyki w kręgach literackich, jedynie potwierdza, że autorka sama uważa ten misterny eksperyment za jeden z punktów kulminacyjnych swojej twórczości.
 
Naturalnie autorka nigdy nie ucieknie od dyskusji na temat Opowieści podręcznej. Choć sama nie nazywa jej wprost swoim „najlepszym” dziełem, uznaje, że powieść ta jest najważniejszym fenomenem w jej karierze, który zmienił jej życie i wywarł największy wpływ na świat. Mimo to Atwood często woli kierować uwagę czytelników na swoją późniejszą dystopijną trylogię MaddAddam, rozpoczynającą się od tomu Oryks i Derkacz. Deklarowała, że ta książka oraz cała seria są dla niej niesamowicie fascynujące i pilne, ponieważ analizowane w nich problemy bioetyki, inżynierii genetycznej i zmian klimatycznych sprawdzają się na przestrzeni lat znacznie szybciej i dokładniej, niż sama spodziewała się podczas pisania.
 
Równie warte wzmianki jest to, że Atwood jest bardzo dumna ze swojej powieści historycznej Alias Grace. Wskazuje to dzieło jako jeden z najciekawszych procesów pod względem dokumentacji i pracy źródłowej, jako że musiała głęboko zanurkować w autentyczne XIX-wieczne kanadyjskie archiwa sądowe i prawdziwą sprawę o morderstwo. Autorkę zawsze urzekała sytuacja, w której absolutna prawda w tej historii pozostała nieuchwytna, a zdolność do zachowania tej tajemnicy w tekście stanowiła dla niej samej wielką satysfakcję zawodową. Ostatecznie pisarka często przypomina, że jej poezja, od której niegdyś zaczynała swoją drogę, pozostaje dla niej najbardziej intymną i czystą formą tworzenia, przez co jej tomy wierszy osobiście nie są dla niej mniej wartościowe niż jej światowej sławy powieści.
 
Zbuntowana dusza