WCZESNE
ŻYCIE MARGARET ATWOOD
Margaret
Atwood, jedna z najwybitniejszych współczesnych pisarek kanadyjskich,
wymieniana w ostatnich latach jako stała pretendentka do Literackiej Nagrody
Nobla, urodziła się 18 listopada 1939 roku w stolicy Kanady, Ottawie, w
prowincji Ontario, u progu wybuchu II wojny światowej. Była drugim z trojga
dzieci entomologa Carla Edmunda Atwooda oraz dietetyczki i byłej nauczycielki
Margaret Dorothy Killam. Jej matka pochodziła z Nowej Szkocji. Naukowa
działalność ojca ukształtowała wykształcone, praktyczne i głęboko szanujące
przyrodę środowisko rodzinne, w którym dobra materialne nigdy nie były na
pierwszym miejscu; za największe wartości uznawano tam ciekawość świata,
książki oraz umiejętność przetrwania w każdych warunkach.
Ze
względu na specyfikę pracy ojca, związaną z badaniami nad owadami leśnymi,
dzieciństwo Margaret było całkowicie nietypowe jak na tamte czasy. Przez
większą część roku – od wczesnej wiosny do późnej jesieni – rodzina mieszkała w
odległych, dzikich rejonach północnego Quebecu i Ontario. Mała Margaret
dorastała bez telewizji, radia, kin, elektryczności czy bieżącej wody, otoczona
gęstymi lasami, jeziorami i prowadzonymi przez ojca laboratoriami naukowymi pod
gołym niebem. Ten odizolowany styl życia zrodził niezwykle żywą wyobraźnię,
ponieważ główną rozrywką dla niej i jej starszego brata stało się czytanie,
rysowanie, tworzenie własnych teatrzyków kukiełkowych oraz wymyślanie historii
o fikcyjnych światach podczas długich wieczorów przy lampie naftowej.
To
koczownicze życie na łonie natury silnie wpłynęło na jej formalną edukację – do
dwunastego roku życia Margaret nie uczęszczała do szkoły w pełnym wymiarze
godzin. Lekcji w leśnych chatach udzielała jej matka, a w ławce oficjalnej
szkoły dziewczynka zasiadała jedynie w krótkich miesiącach zimowych, kiedy
rodzina wracała do miasta. Pomimo nieregularnej nauki, była nienasyconą
czytelniczką: pochłaniała książki historyczne, baśnie braci Grimm, kanadyjskie
opowieści o zwierzętach, a nawet popularne wówczas komiksy. Gdy w 1946 roku
rodzina ostatecznie osiedliła się na stałe w Toronto, Margaret musiała
przystosować się do tradycyjnego miejskiego środowiska szkolnego w dzielnicy
Leaside. Czula się tam nieco jak outsiderka, obserwując osobliwe rytuały
społeczne mieszkańców miasta z dystansu – bardzo podobnie, jak jej ojciec
obserwował owady.
W
okresie nastoletnim Margaret stała się aktywną członkinią ruchu Girl Guides
(skautek), a czas ten po latach powrócił w ironicznej formie w jej twórczości.
W skautingu rozwijała swoje umiejętności przetrwania w głuszy, uczyła się
wiązania węzłów i rozpalania ognisk, co jeszcze bardziej umocniło jej
niezależność. W szkole średniej jej zainteresowania były niezwykle
wszechstronne – od prowadzenia domu i szycia (co dla dziewcząt było wówczas
obowiązkowe) po literaturę piękną i teatr. W 1956 roku, mając szesnaście lat,
spacerując po szkolnym boisku do piłki nożnej, doznała nagłego objawienia i
zrozumiała, że jedyną rzeczą, jaką chce robić w życiu, jest pisanie – choć
wcześniej poważnie rozważała karierę botaniczki lub zawodowej krawcowej.
Od
tego momentu całe jej życie zostało podporządkowane intelektualnemu
przygotowaniu. W 1957 roku rozpoczęła studia z zakresu literatury angielskiej w
Victoria College na Uniwersytecie w Toronto, gdzie jej mentorami zostali
wybitni kanadyjscy myśliciele, tacy jak Northrop Frye. Na uniwersytecie
prowadziła intensywne życie akademickie: pisała artykuły i wiersze do czasopism
studenckich, działała w uniwersyteckiej trupie teatralnej, a także sama
projektowała plakaty i ilustracje. Po ukończeniu studiów w Toronto z
wyróżnieniem, zdobyła prestiżowe stypendium Woodrowa Wilsona i przeniosła się
do USA, gdzie w 1962 roku uzyskała tytuł magistra w Radcliffe College (żeńskim
segmencie Uniwersytetu Harvarda) i kontynuowała studia doktoranckie. Była
wówczas młodą, wszechstronnie wykształconą kobietą żyjącą wśród książek,
akademickich debat i rękopisów poetyckich, stojącą na progu świata, w którym
wkrótce miały ukazać się jej pierwsze własne książki.
KARIERA
LITERACKA I PÓŹNIEJSZE ŻYCIE MARGARET ATWOOD
Droga
literacka Margaret Atwood na poziomie profesjonalnym rozpoczęła się jeszcze
podczas studiów na Uniwersytecie Harvarda, kiedy to w 1961 roku na własny
koszt, przy użyciu ręcznej prasy, wydała niewielki tomik poezji zatytułowany
The Circle Game. Książka spotkała się z nieoczekiwanie dużym uznaniem i w 1966
roku przyniosła jej prestiżową kanadyjską nagrodę Governor General’s Award –
było to niewiarygodne osiągnięcie jak na tak młodą autorkę. Niedługo potem, w
1969 roku, ukazała się jej pierwsza powieść Kobieta do zjedzenia, w której
przez ironiczny pryzmat młodej kobiety tracącej zdolność jedzenia poddano
analizie społeczeństwo konsumpcyjne oraz rolę kobiety w tym świecie. Krytycy
natychmiast dostrzegli unikalny głos Atwood – cięty, obserwacyjny, niezwykle
intelektualny i potrafiący dostrzec głębsze prądy psychologiczne i społeczne w
codzienności. Szybko stała się jedną z pierwszych kanadyjskich pisarek, które
zdobyły poważne międzynarodowe uznanie, a jej wczesną prozę oceniano jako
odważny impuls do sformowania niezależnej kanadyjskiej tożsamości literackiej.
W
tym pełnym sukcesów okresie twórczym zmieniło się również życie prywatne
pisarki. W 1968 roku wyszła za mąż za amerykańskiego pisarza Jima Polka, jednak
związek ten nie przetrwał próby czasu i zakończył się rozwodem w 1973 roku.
Wkrótce potem Margaret poznała prawdziwą miłość swojego życia – kanadyjskiego
powieściopisarza Graeme'a Gibsona, z którym przeżyła ponad cztery dekady aż do
jego śmierci w 2019 roku. W 1976 roku parze urodziła się córka Eleanor Jess
Atwood Gibson, która pozostała jedynym dzieckiem pisarki. Rodzina ta stanowiła
partnerstwo zarówno prywatne, jak i twórcze – wspólnie z Gibsonem Atwood
aktywnie działała w kanadyjskim życiu kulturalnym, walcząc o prawa pisarzy oraz
ochronę środowiska. Obecnie Margaret cieszy się już nie tylko sukcesami córki,
ale i wnukami, a swoją codzienność spędza w Toronto, w tym samym domu, który
przez dziesięciolecia dzieliła z mężem, choć wciąż aktywnie podróżuje po
świecie jako jedna z najbardziej wpływowych publicznych intelektualistek.
Najsłynniejsze
dzieło Atwood, dystopijna powieść Opowieść podręcznej, powstało w połowie lat
80. XX wieku, gdy pisarka mieszkała w Berlinie Zachodnim, który w tamtym czasie
wciąż był przedzielony złowrogim Murem Berlińskim. Ta atmosfera totalitaryzmu,
połączona z rosnącym w siłę religijnym radykalizmem prawicowym w USA,
zainspirowała ją do stworzenia przerażającej wizji Republiki Gilead. Pisząc tę
książkę, Margaret narzuciła sobie surową zasadę, o której sama wielokrotnie
wspominała: nie umieszczać w powieści żadnego okrucieństwa, mechanizmu kontroli
ani technologii, które nie wydarzyłyby się już w rzeczywistości w jakimś
miejscu na świecie na przestrzeni historii. Oparła się na purytańskiej historii
siedemnastowiecznej Nowej Anglii, praktykach reżimu nazistowskiego, polityce
demograficznej Ceaușescu w Rumunii oraz doświadczeniach niewolnictwa w USA.
Sama autorka podkreśla, że powieść ta nie jest przepowiednią na przyszłość,
lecz raczej ostrzeżeniem przed tym, co dzieje się, gdy społeczeństwo w zamian
za bezpieczeństwo lub iluzje ideologiczne dobrowolnie rezygnuje ze swoich
wolności.
Oprócz
tego arcydzieła, w trakcie swojej długiej kariery Atwood opublikowała ponad
siedemdziesiąt książek, w tym powieści, tomy poezji, eseje, literaturę
dziecięcą oraz powieści graficzne. Do jej najbardziej znanych dzieł
prozatorskich należą historyczno-psychologiczna powieść Ślepy zabójca, za którą
w 2000 roku otrzymała swoją pierwszą Nagrodę Bookera, oraz dystopijna trylogia
MaddAddam, rozpoczynająca się od tomu Oryks i Derkacz, badająca genetycznie
zmodyfikowany świat po katastrofie ekologicznej. W 2019 roku, ponad trzy dekady
po pierwszej części, wydała kontynuację Opowieści podręcznej pod tytułem
Testamenty, która ponownie przyniosła jej Nagrodę Bookera i pobiła wszelkie
rekordy popularności. Jej poezja, jak choćby tomy Power Politics czy Morning in
the Burned House, charakteryzuje się równie ostrym, precyzyjnym stylem jak
proza, w którym osobiste traumy przeplatają się z politycznymi realiami.
Cechy
i główne tematy prozy oraz poezji Atwood pozostają uderzająco spójne. W centrum
jej twórczości niezmiennie znajduje się analiza struktur władzy – czy to
kontroli państwa nad jednostką, dynamiki relacji między mężczyzną a kobietą,
czy też destrukcyjnego zachowania człowieka wobec natury. Jej styl definiuje
głęboka ironia, satyra, bezkompromisowy realizm oraz dekonstrukcja motywów
mitologicznych, w ramach której stare baśnie lub opowieści biblijne są
przekładane na język współczesnych problemów. Często rezygnuje z tradycyjnych
szczęśliwych zakończeń, pozostawiając czytelników z moralnymi pytaniami i
niewygodnym poczuciem prawdy. Jako literatka wywarła gigantyczny wpływ na kilka
pokoleń pisarzy na całym świecie, zwłaszcza w gatunkach speculative fiction i
literatury feministycznej, dowodząc, że literatura wysoka może z powodzeniem
operować elementami kultury popularnej, nie tracąc przy tym swojej
intelektualnej głębi.
Mówiąc
o swoim procesie pisarskim i stosunku do pracy, Margaret prezentuje
pragmatyczną i niemal rzemieślniczą postawę, odrzucając wszelkie romantyczne
iluzje na temat mistycznego natchnienia. Wielokrotnie podkreślała, że pisanie
to ciężka, codzienna praca, która wymaga dyscypliny i siedzenia przy biurku
nawet wtedy, gdy człowiek nie ma na to ochoty; najlepszymi miejscami do
tworzenia są dla niej często samoloty lub pokoje hotelowe, gdzie nikt nie
zakłóca jej samotności. Żartuje, że pisarz to po prostu człowiek, który
zapisuje to, co widzi wokół siebie, podczas gdy inni po prostu przechodzą obok.
Jej filozofia życiowa opiera się na nieustannej ciekawości i odmowie poddania
się cynizmowi – pomimo mrocznych scenariuszy kreślonych w swoich powieściach,
autorka uważa się za optymistkę wierzącą, że ludzkość ma moc skorygowania
swojego kursu, jeśli w porę dostrzeże swoje błędy.
Poglądy
polityczne Atwood są ściśle powiązane z jej twórczością, jednak pisarka
rygorystycznie unika dawania się zaszufladkować w ciasnych ramkach
ideologicznych. Choć na całym świecie uchodzi za ikonę feminizmu, sama autorka
często woli termin „humanistka” i podkreśla, że jej celem nie jest
przedstawianie kobiet jako nieskazitelnych ofiar, a mężczyzn jako
jednoznacznych złoczyńców, ponieważ jednostki obu płci są zdolne do czynienia
zarówno wielkiego dobra, jak i wielkiego zła. Jest żarliwą ekolożką i należała
do pierwszych osób w Kanadzie, które publicznie głośno mówiły o zagrożeniu
zmianami klimatycznymi i kolapsem ekologicznym, który postrzega jako największe
wyzwanie dla przetrwania naszego gatunku. W polityce broni wolności słowa, praw
człowieka i stanowczo sprzeciwia się wszelkim formom cenzury czy autorytaryzmu,
bez względu na to, z której strony spektrum politycznego – lewej czy prawej –
one pochodzą.
Do
mniej znanych faktów o Atwood należy jej niesamowita ciekawość technologiczna i
innowacyjność. W 2004 roku wymyśliła i pomogła opracować urządzenie o nazwie
„LongPen” – technologię pozwalającą autorom podpisywać książki na odległość z
dowolnego miejsca na świecie za pomocą tabletu i zrobotyzowanego pióra po
drugiej stronie oceanu, co zmniejsza potrzebę wycieńczających tras
promocyjnych. Ponadto Margaret jest pasjonatką obserwacji ptaków; wraz ze swoim
zmarłym mężem należała do różnych towarzystw ornitologicznych i do dziś potrafi
spędzać godziny w lesie z lornetką w ręku. Niewielu wie również, że jest
zapaloną dziewiarką, a w młodości sama szyła swoje ubrania, co wyjaśnia,
dlaczego opisy strojów i struktur tkanin w jej książkach są zawsze tak
precyzyjne i plastyczne.
W
ciągu swojego życia autorka ta zdobyła niemal wszystkie możliwe wyróżnienia
literackie, z wyjątkiem Nagrody Nobla, na którą jej fani liczą każdego roku.
Oprócz dwóch wspomnianych Nagród Bookera została uhonorowana m.in. Nagrodą
Franza Kafki, Nagrodą Księżnej Asturii, Pokojową Nagrodą Księgarzy Niemieckich
oraz jest Towarzyszem Orderu Kanady. Pomimo tych wszystkich laurów i
czcigodnego wieku, Atwood pozostaje jedną z najaktywniejszych użytkowniczek
mediów społecznościowych, gdzie codziennie komentuje wydarzenia na świecie,
dzieli się artykułami i rozmawia ze swoimi czytelnikami, demonstrując żywego,
buntowniczego ducha, który niegdyś wziął swój początek głęboko w kanadyjskiej
głuszy.
ULUBIENI
PISARZE MARGARET ATWOOD I ICH DZIEŁA
Gust
literacki Margaret Atwood oraz jej własny styl pisarski zostały silnie
ukształtowane przez różnorodną literaturę klasyczną oraz dzieła XX wieku, do
których często odwołuje się w swoich esejach i wywiadach. Jedną z
najważniejszych figur na jej liście lektur jest George Orwell, którego kultowa
powieść Rok 1984 wywarła na nią fundamentalny wpływ, zanim jeszcze pisarka
przystąpiła do pracy nad Opowieścią podręcznej. Atwood wielokrotnie podziwiała
zdolność Orwella do stworzenia przerażająco realistycznego totalitarnego świata
opartego na prawdziwych obserwacjach historycznych, a nie na czystej fantazji.
Do tej tradycji dystopijnej często zalicza również Aldousa Huxleya i jego
dzieło Nowy wspaniały świat, które ceni za trafną satyrę na ztechnicyzowane
społeczeństwo konsumpcyjne.
Kolejnym
filarem inspiracji pisarki, towarzyszącym jej od czasów dzieciństwa w leśnych
chatach, są baśnie braci Grimm. Atwood postrzega te dzieła nie jako
przesłodzone powiastki dla dzieci, lecz jako głębokie, bywa że okrutne mity
psychologiczne, które poruszają elementarne ludzkie lęki, transformacje i
przetrwanie. Struktura oraz mroczna atmosfera baśni są wyraźnie wyczuwalne w
wielu jej własnych powieściach. Mówiąc o klasykach XIX wieku, wyróżnia siostry
Brontë, w szczególności Dziwne losy Jane Eyre Charlotte Brontë, a także Mary
Shelley z jej wizjonerskim dziełem Frankenstein, które uważa za jeden z
pierwszych prawdziwych przykładów literatury science-fiction, kwestionujący
odpowiedzialność człowieka wobec własnych stworzeń.
W
kontekście literatury bardziej współczesnej Atwood niezwykle ceni amerykańską
autorkę Alice Walker i jej mocną powieść Kolor purpury, która imponuje jej
bezkompromisowym przedstawieniem kobiecego doświadczenia i problemów rasowych.
Ogromnym szacunkiem darzy również swoją rodaczkę, kanadyjską mistrzynię
opowiadania Alice Munro, której dar odsłaniania najgłębszych otchłani ludzkiej
duszy w codziennych, zwyczajnych sytuacjach uważa za niedościgniony. Horyzont
czytelniczy Atwood obejmuje również takich autorów jak twórca science-fiction
Ray Bradbury czy badacz mitologii Robert Graves, których prace pomogły jej
zrozumieć, jak archetypy i wizje przyszłości mogą być wykorzystywane do analizy
politycznych i społecznych kryzysów współczesnego świata.
JAK
MARGARET ATWOOD OCENIA WŁASNĄ TWÓRCZOŚĆ
Margaret
Atwood w trakcie swojej długiej kariery była wielokrotnie pytana o to, które ze
swoich własnych dzieł uważa za najlepsze lub najbardziej warte uwagi, jednak
jej podejście do tej kwestii jest niezwykle pragmatyczne i niemal odrobinę
macierzyńskie. Autorka często żartuje, że pytanie pisarza o ulubioną książkę
jest tym samym, co proszenie rodziców o wybranie ukochanego dziecka – każda
książka wymagała określonego etapu życia, ogromnego wysiłku i posiada swoje
własne, unikalne miejsce w jej pamięci. Niemniej jednak w swoich wywiadach i
esejach wyróżnia niektóre dzieła jako wyjątkowo trudne wyzwania lub osobiście
znaczące punkty zwrotne.
Jednym
z takich dzieł, które sama uznaje za niezwykle wartościowe i skomplikowane
technicznie, jest powieść Ślepy zabójca. Atwood dawała do zrozumienia, że
struktura tej książki – opowieść w opowieści, przeplatana fikcyjnymi artykułami
prasowymi i science-fiction – wymagała od niej najwyższego kunsztu
rzemieślniczego i koncentracji. Fakt, że powieść ta przyniosła jej pierwszą
Nagrodę Bookera i spotkała się z ogromnym uznaniem krytyki w kręgach
literackich, jedynie potwierdza, że autorka sama uważa ten misterny eksperyment
za jeden z punktów kulminacyjnych swojej twórczości.
Naturalnie
autorka nigdy nie ucieknie od dyskusji na temat Opowieści podręcznej. Choć sama
nie nazywa jej wprost swoim „najlepszym” dziełem, uznaje, że powieść ta jest
najważniejszym fenomenem w jej karierze, który zmienił jej życie i wywarł
największy wpływ na świat. Mimo to Atwood często woli kierować uwagę
czytelników na swoją późniejszą dystopijną trylogię MaddAddam, rozpoczynającą
się od tomu Oryks i Derkacz. Deklarowała, że ta książka oraz cała seria są dla
niej niesamowicie fascynujące i pilne, ponieważ analizowane w nich problemy
bioetyki, inżynierii genetycznej i zmian klimatycznych sprawdzają się na
przestrzeni lat znacznie szybciej i dokładniej, niż sama spodziewała się
podczas pisania.
Równie
warte wzmianki jest to, że Atwood jest bardzo dumna ze swojej powieści
historycznej Alias Grace. Wskazuje to dzieło jako jeden z najciekawszych
procesów pod względem dokumentacji i pracy źródłowej, jako że musiała głęboko
zanurkować w autentyczne XIX-wieczne kanadyjskie archiwa sądowe i prawdziwą
sprawę o morderstwo. Autorkę zawsze urzekała sytuacja, w której absolutna
prawda w tej historii pozostała nieuchwytna, a zdolność do zachowania tej
tajemnicy w tekście stanowiła dla niej samej wielką satysfakcję zawodową.
Ostatecznie pisarka często przypomina, że jej poezja, od której niegdyś
zaczynała swoją drogę, pozostaje dla niej najbardziej intymną i czystą formą
tworzenia, przez co jej tomy wierszy osobiście nie są dla niej mniej
wartościowe niż jej światowej sławy powieści.
Zbuntowana
dusza
